بسْم اللّه الرّحمن الرّحيم

قُل لّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أبْصَرهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أزْكَي لَهُمْ إنّ اللّهَ خَبيرُ بمَا

يَصْنَعُونَ (۳۰) وَ قُل لّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أبْصَرهِنّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنّ ...   

وَ تُوبُوا إلَي اللّهِ جَمِيعًا أيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلّكُمْ تُفْلِحُونَ (۳۱ سوره نور )

« به مردان مؤمن بگو چشمهاي خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گيرند، و فروج خود را حفظ كنند، اين براي آنها پاكيزه تر است، خداوند از آنچه انجام مي دهيد آگاه است.

و به زنان با ايمان بگو چشمهاي خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گيرند، و دامان خويش را حفظ كنند، ...     و همگي به سوي خدا بازگرديد اي مؤمنان تا رستگار شويد. »

شأن نزول:

در كتاب كافي در شأن نزول نخستين آيه از آيات فوق از امام باقر(ع) چنين نقل شده است: كه جواني از انصار در مسير خود با زني روبرو شد (و در آن روز زنان مقنعه خود را در پشت گوش ها قرار مي دادند و طبعا گردن و مقداري از سينه آنها نمايان مي شد) چهره آن زن نظر آن جوان را به خود جلب كرد و چشم خود را به او دوخت هنگامي كه زن گذشت جوان همچنان با چشمان خود او را بدرقه مي كرد در حالي كه راه خود را ادامه مي داد تا اينكه وارد كوچه تنگي شد و باز همچنان به پشت سر خود نگاه مي كرد ناگهان صورتش به ديوار خورد و تيزي استخوان يا قطعه شيشه اي كه در ديوار بود صورتش را شكافت! هنگامي كه زن گذشت جوان به خود آمد و ديد خون از صورتش جاري است و به لباس و سينه اش ريخته! سخت ناراحت شد و با خود گفت: به خدا سوگند من خدمت پيامبر مي روم و اين ماجرا را بازگو مي كنم، هنگامي كه چشم رسول خدا (ص) به او افتاد فرمود چه شده است؟ و جوان ماجرا را نقل كرد، در اين هنگام جبرئيل، پيك وحي خدا نازل شد و آيه فوق را آورد.

تفسير:

سوره نور در حقيقت سوره عفت و پاكدامني و پاكسازي از انحرافات جنسي است، و بحث هاي مختلف آن از اين نظر انسجام روشني دارد، آيات مورد بحث كه احكام نگاه كردن و چشم چراني و حجاب را بيان مي دارد نيز كاملا به اين امر مربوط است و نيز ارتباط اين بحث با بحث هاي مربوط به اتهامات ناموسي بر كسي مخفي نيست.

نخست مي گويد:« به مؤمنان بگو چشمهاي خود را (از نگاه كردن به زنان نامحرم و آنچه نظر افكندن بر آن حرام است) فرو گيرند، و دامان خود را حفظ كنند.»

«يغظوا» از ماده «غض»(بر وزن خز) در اصل به معني کم کردن و نقصان است و در بسياري از موارد در کوتاه کردن صدا يا کم کردن نگاه گفته مي شود، بنابراين آيه نمي گويد مؤمنان بايد چشمهاشان را فرو بندند، بلكه مي گويد بايد نگاه خود را كم و كوتاه كنند، و اين تعبير لطيفي است به اين منظور كه اگر انسان به راستي هنگامي كه با زن نامحرمي روبرو مي شود بخواهد چشم خود را به كلي ببندد ادامه راه رفتن و مانند آن براي او ممكن نيست، اما اگر نگاه را از صورت و اندام او برگيرد و چشم خود را پايين اندازد گويي از نگاه خويش كاسته است و آن صحنه اي را كه ممنوع است از منطقه ديد خود به كلي حذف كرده. قابل توجه اين كه قرآن نمي گويد از چه چيز چشمان خود را فرو گيرند تا دليل بر عموم باشد، يعني از مشاهده تمام آنچه نگاه به آنها حرام است چشم برگيرند. اما با توجه به سياق آيات مخصوصا آيه بعد كه سخن از مسئله حجاب به ميان آمده به خوبي روشن مي شود كه منظور نگاه نكردن به زنان نامحرم است، شأن نزولي را كه در بالا آورديم نيز اين مطلب را تاييد مي كند.

از آنچه گفتيم اين نكته روشن مي شود كه مفهوم آيه فوق اين نيست كه مردان در صورت زنان خيره نشوند تا بعضي از آن چنين استفاده كنند كه نگاه هاي غير خيره مجاز است، بلكه منظور اين است كه انسان به هنگام نگاه كردن معمولا منطقه وسيعي را زير نظر مي گيرد، هرگاه زن نامحرمي در حوزه ديد او قرار گرفت چشم را چنان فرو گيرد كه آن زن از منطقه ديد او خارج شود يعني به او نگاه نكند اما راه و چاه خود را ببيند و اينكه «غض» را به معني کاهش گفته اند منظور همين است.

دومين دستور در آيه فوق همان مسئله حفظ فروج است. «فرج» در اصل به معني «شکاف» و فاصله ميان دو چيز است، ولي در اينگونه موارد کنايه از عورت مي باشد و ما براي حفظ معني کنايي آن در فارسي کلمه دامان را به جاي آن مي گذاريم. منظور از «حفظ فرج» به طوري که در روايات وارد شده است پوشانيدن آن از نگاه کردن ديگران است، در حديثي از امام صادق(ع) مي خوانيم:« هر آيه اي که در قرآن سخن از حفظ فروج مي گويد، منظور حفظ کردن از زنا است جز اين آيه منظور از آن حفظ کردن از نگاه ديگران است.» و از آنجا که گاه به نظر مي رسد که چرا اسلام از اين کار که با شهوت و خواست دل بسياري هماهنگ است نهي کرده، در پايان آيه مي فرمايد:« اين براي آنها بهتر و پاکيزه تر است.» سپس به عنوان اخطار برای کسانی که نگاه هوس آلود و آگاهانه به زنان نامحرم می افکنند و گاه آن را غیر اختیاری قلمداد می کنند می گوید:« خداوند از آنچه انجام می دهید مسلما آگاه است.»

در آیه بعد به شرح وظایف زنان در این زمینه می پردازد، نخست به وظایفی که مشابه مردان دارند اشاره کرده می گوید:« و به زنان با ایمان بگو چشمهای خود را فرو گیرند (و از نگاه کردن به مردان نامحرم خودداری کنند) و دامان خود را حفظ نمایند.» و به این ترتیب «چشم چرانی» همانگونه که بر مردان حرام است بر زنان نیز حرام می باشد، و پوشانیدن عورت از نگاه دیگران، چه از مرد و چه از زن برای زنان نیز همانند مردان واجب است.

و سرانجام با دعوت عمومی همه مؤمنان اعم از مرد و زن به توبه و بازگشت به سوی خدا آیه را پایان می دهد، می گوید:« همگی به سوی خدا بازگردید ای مؤمنان!، تا رستگار شوید.» و اگر در گذشته کارهای خلافی در این زمینه انجام داده اید اکنون که حقایق احکام اسلام برای شما تبیین شد از خطاهای خود توبه کنید و برای نجات و فلاح به سوی خدا آیید که رستگاری تنها بر در خانه اوست، و بر سر راه شما لغزشگاه های خطرناکی وجود دارد که جز با لطف او، نجات ممکن نیست، خود را به او بسپارید!